Nazewnictwo botaniczne

Plusy stosowania nazewnictwa botanicznego

ZACHĘCAM :) PRZEBRNIJCIE  PRZEZ TEN ARTYKUŁ. POZWOLI WAM TO ZROZUMIEĆ ZASADY I SENS STOSOWANIA NAZEWNICTWA BOTANICZNEGO.

Łacińskie botaniczne nazwy roślin niejednego z nas wprawiają  w zakłopotanie a nawet w strach. Boimy się ich, bo wydają się nam bardzo skomplikowane i takie „naukowe”. Nasze obawy są  zupełnie niepotrzebnie.

Fakt. Nazwy są trudne do wymawiania, ale nie przejmujmy się tym ( nie ukrywam, mnie jest trochę łatwiej, z racji wykształcenia). Obecnie nikt już po łacinie nie mówi, ale przecież wymowa nie jest tu najważniejsza. Ważna jest podstawowa wiedza o zasadach stosowanych w nazewnictwie botanicznym, która ułatwi nam uniknięcia błędów  przy wyborze roślin do ogrodu.

Coraz większy asortyment, częste wyjazdy za granicę, skąd także przywozimy  rośliny (kiermasze, szkółki, wystawy) to powód dostatecznie istotny dla dokształcenia się.  Dzięki temu będziemy mieli dokładnie te rośliny, którymi jesteśmy zainteresowani.

Pominę pełną  listę kategorii taksonomicznych w obrębie królestwa roślin.  Omówię te, które – wg mnie – najbardziej są przydatne i z którymi najczęściej się spotykamy.

Na początek poznajmy, co oznaczają w botanice poszczególne terminy.

Rodzaj (genus) obejmuje blisko spokrewnione rośliny, stanowi pierwszy człon nazwy gatunku np. Primula –  pierwiosnek (spolszczona prymulka)

Gatunek (species  skrót sp) – niższa od rodzaju jednostka klasyfikacji, dotyczy jeszcze bliżej spokrewnione rośliny. Zbiór  posiadający podobne cechy, zdolny do swobodnego  krzyżowania. Nazwa gatunku  z nielicznymi wyjątkami, składa się z dwóch wyrazów. np. Primula denticulata pierwiosnek ząbkowany.

Odmiana morpha lub varietas,  w skrócie var) – niższa od gatunku jednostka klasyfikacyjna, dotyczy rośliny tego samego gatunku, ale o pewnych cechach różnych. Odmiany mogą powstawać w sposób naturalny lub są wyhodowane przez człowieka. Nazwa odmiany składa się z trzech wyrazów np. Primula denticulata ‘Alba’  będzie to pierwiosnek ząbkowany o białych kwiatach

Mieszaniec (hybrida) – roślina która powstała wskutek skrzyżowania miedzy gatunkami lub odmianami. Zwykle należy do tego samego rodzaju.

Znamy często nazwy pierwszego członu nazwy łacińskiej wielu roślin: Primula(pierwiosnek/prymulka), Dahlia(dalia), Begonia(begonia), Zinnia(cynia).

Jeżeli jednak interesuje nas konkretna roślina, to konieczne jest poznanie pełnej nazwy łacińskiej.

Przykład:

Primula denticulata – pierwiosnek ząbkowany

Primula– pierwszy wyraz jest nazwą rodzaju i pisze się go dużą literą.

 denticulata– drugi wyraz pisze się małą literą i określa już roślinę bliżej. Opisuje główną cechę gatunku. W przypadku tego pierwiosnka, jego cechą są ząbkowane liście.

W takim razie  pierwiosnek ząbkowany to  Primula denticulata

Oba wyrazy razem oznaczają nazwę gatunku rośliny.

Taka nazwa używana jest w taki sam  sposób na całym świecie i pisana kursywą  (kursywa to  używanie  znaków pisarskich  w postaci pochylonej, przy czym jego stosowanie odnosi się zarówno do pisma ręcznego jak i pisma maszynowego).

Drugi człon nazwy łacińskiej na ogół opisuje główną cechę gatunku. W przypadku Primula vulgaris mówi, że jest to gatunek pospolity z rodzaju Primula (pierwiosnek  zwyczajny).  Drugi wyraz łacińskiej nazwy odróżnia roślinę od innych gatunków należących do tego samego rodzaju. Rośliny z różnych rodzin mogą mieć jakieś cechy podobne ale to nie oznacza, że są spokrewnione. Wyraz japonica oznacza ”japońska” i można go spotkać w wielu nazwach roślin np. Primula japonica (pierwiosnek japoński)  i Anemone japonica (zawilec japoński). Nie wykluczone, że rośliny pochodzą z tego kraju, ale należą do dwóch różnych rodzin i jedynie co je łączy   to sugerowane pochodzenie  z Japonii. Drugi człon nazwy łacińskiej często opisuje także wygląd rośliny. Cotoneaster horizontalis to irga pozioma, więc jej pędy będą się  układać horyzontalnie(poziomo)

Zatem posługując się obydwoma wyrazami nazwy łacińskiej  unikamy pomyłek, co jest szczególnie istotne przy zakupach konkretnie interesujących nas roślin.

Wiele  słów łacińskich ma nasze rodzime odpowiedniki i z łatwością skojarzymy ich znaczenie. Kilka przykładów:

-punctata-  czyli kropkowana (niekoniecznie cała, ale np. rośliny mogą mieć kropkowane liście; w przypadku tojeści kropkowanej- Lysimachia punctata będą to kropki na dolnej stronie blaszki liścia )

-nigrum- czyli czarna

-grandiflora- czyli wielkokwiatowa

-rotundifolia- czyli okrągłolistna

-uniflora- czyli jednokwiatowa

-hybrida –mieszaniec, krzyżówka,

-horizontalis- czyli  płasko, horyzontalnie ( roślina nie będzie rosła w pionie tylko w poziomie)

-vulgaris- czyli pospolity, zwyczajny

Wiele jednak nazw nie ma związku z wyglądem rośliny. Pochodzą od nazwisk uczonych.

Nazwa Monarda  -pysznogłówka-pochodzi od nazwiska lekarza-botanika dr Nicholasa Monardes, który opisywał w XVI wieku florę Ameryki. Z kolei Zinnia -cynia- to na pamiątkę botanika Zinna.

Rośliny tego samego gatunku  mają zdolność wzajemnie się zapładniać. W sposób samorzutnego  krzyżowania powstało w przyrodzie  wiele nowych gatunków  roślin. Dla naukowców to było jednak za mało, dlatego zaczęli w  sposób  kontrolowany hodować nowe odmiany, które nazywamy odmianami hodowlanymi.

Dla  uporządkowania stworzono inny sposób opisu odmian hodowlanych  i odmian naturalnych.

Odmiany naturalne powstałe samorzutnie pisze się w całości po łacinie i składają  się one z trzech wyrazów.

Odmiany hodowlane –w większości  takie mamy w naszych ogrodach mają nazwy łacińskie lub  w języku kraju w którym zostały wyhodowane i muszą być napisane w pojedynczym cudzysłowie, np.

Paeonia ’Barbara’ -piwonia ‘Barbara’

Armeria maritima ‘Dusseldorfer Stolz’ -zawciąg nadmorski ‘Dusseldorfer Stolz’

Aster alpius ‘Happy End’—aster alpejski ‘Happy End’

Odmiany specjalnie hodowane nazywa się kultywatorami. (Słownik wyrazów i zwrotów ogrodowych)

Kilka słów o  oznaczeniach roślin powstałych  wskutek skrzyżowania miedzy gatunkami lub odmianami.

Jeżeli przy zakupie trafimy na opis rośliny która jest opatrzona znakiem –x to mamy do czynienia z rośliną, która jest mieszańcem.

Jeżeli skrzyżują się dwa gatunki należące do różnych rodzajów to powstanie roślina którą nazywamy rodzajem mieszańcowym  i znak –x- znajduje się na początku.

Mieszańce powstałe ze skrzyżowania dwóch różnych gatunków  należących do tego samego rodzaju mają w nazwie znak –x- umieszczony między nazwami obydwóch gatunków rodzicielskich.

Na koniec mała ściąga ; kilka przykładów które ułatwią poruszanie się w świecie roślin.

Przykłady łacińskich wyrazów dotyczących miejsc i pory występowania

vernalis- wiosenna

aestivalis- letnia

autumnalis- jesienna

alpina- wysokogórska, alpejska

arcticus- arktyczna

campestris-  polna

maritima- nadmorska

montana- górska

orientale-wschodnia

saxatilis-skalna

Przykłady łacińskich wyrazów opisujących wygląd lub barwę rośliny:

alba- biała

aurea- złocista,złota

nivea- biała, śnieżnobiała

caerulea- niebieska, sina

rosea- różowa

lutea- żółta

purpurea- purpurowa

rubra- czerwona

sanquinea- krwistoczerwona

viridis- zielona

flore pleno- pełnokwiatowa

ferox- kolczasta, ciernista

horizontalis- pozioma, nisko-rosnąca

nana- karłowata

pubescens- omszona

repens- pełzająca

sempervirens- zimozielona/wieczniezielona

stricta-  wyprostowana, sztywna

variegata- wielokolorowa, pstra

Spójrzcie na dwie fotografie. Tutaj akurat są  podane też polskie nazwy, ale jak będziecie poza granicami kraju tych oznaczeń już nie znajdziecie. Czyż nie przyda się umiejętność „rozszyfrowania” opisu roślin?

Przeanalizujcie te słowa „idąc” od tyłu ( dla ułatwienia zerknijcie na ściągę  podaną wyżej). Wiecie że:

Fot 1. „alba”- to biała,

„grandiflora”- to  wielkokwiatowa

„prunella”- to głowienka- to nazwa własna rośliny.

czyli: Głowienka wielkokwiatowa  o białych kwiatach

Fot 2. „variegata” – to wielokolorowa/pstra

„sempervirens”- to zimozielona/wieczniezielona

„buxus”- to bukszpan- to nazwa własna rośliny.

czyli Bukszpan wieczniezielony  o pstrych liściach .

Prawda, że można się nauczyć?  Zatem zachęcam do prób.

Proszę przetłumaczyć:

-Tojeść kropkowana o pstrych liściach

       Tojeść   – Lysimachia- czyli………………

– Chaber górski

      Chaber – Centaurea- czyli……………

-Czyściec wielkokwiatowy

Czyściec – Stachys- czyli……………..

Naprawdę wiele słów możemy połączyć z wiedzą którą posiadamy. Hortensje to krzewy które potrzebują dużo wody, stąd ich łacińska  nazwa Hydrangea. Warto też uruchomić wyobraźnię. Kto nie widział  cudownych widoków Florydy na zdjęciach lub filmie a może w realu? Krzewuszka cudowna to Weigela Florida.  A krwawnik -to Achillea- czy jest ktoś kto nie słyszał o pięcie Achillesa?  I w taki właśnie sposób „zeswatania”  słów można sobie ułatwiać naukę :)

Oczywiście nie wszystkie słowa skojarzymy z tymi znanymi z naszego języka. Nikt też nie zwolni nas od przyswojenia nazw własnych roślin w  języku  łacińskim. Nie ma innej możliwości. Jeżeli chcemy je poznać i zapamiętać, to jedynym sposobem jest nauka i „wykucie na blachę” :)

Myślę, że taka przybliżona i podstawowa wiedza o zasadach nazewnictwa botanicznego przyda się  każdemu i  ułatwi poruszanie się podczas zakupów nowych roślin.

Dodaj komentarz